Nevruz çiçeği

0
403

BİLÂL ARIOĞLU

Nevruz der ki, ben nazlıyım

Sarp kayalarda gizliyim

Mavi donlu, gök gözlüyüm

Benden âlâ çiçek var mı?

Nevruz tabiatta baharın gelişini ve müjdeleyen çiçek olarak bilinir. Nevruz kelimesi Farsçadır  “yeni gün, tabiatın uyanışı” anlamına gelmektedir. Nevruz çiçeklerinin açması Orta Asya’dan Balkanlara kadar uzanan geniş bir coğrafyada bayram olarak da kutlanmaktadır. Bu gün 21 Mart’tır. 21 Mart’ta gece ve gündüz süreleri birbirine eşittir.

Nevruz çiçeği, Kazakistan’da bayşeşek, Kırgızistan’da bayçeçek ve Özbekistan’da baharkız adlarıyla da tanınmaktadır. Ancak, hemen hepsinin ortak ismi Nevruz çiçeği veya Nevruz gülü’dür.

Nevruz Türk cumhuriyetlerinin tamamında kutlanan bir bayramdır. Bir çoğunda da resmî bayram tatilidir. Büyük Türk bilgesi Kaşgarlı Mahmut’un Türkçeyi ve Türk kültürünü anlattığı o muhteşem eseri Divanü Lugati’t-Türk’te  Nevruz’un zikredilmesi, onun Türk kültüründeki yerini belirler. Nevruz, Türk kültüründe ayrıca Ergenekon’dan çıkış bayramı olarak da kutlanmaktadır. Celâli ve Akkoyunlu takvimlerinin de başlangıç günü olması Nevruz gününün Türk tarihindeki önemini belirler. Türk tarihinde Nevruz aynı zamanda rızkların arttığı, isteklere kavuşulan bir gün olarak yer tutar. Ayrıca bu gün doğan çocuklara Nevruz’un göbek adı olarak verilmesi âdeti de yaygındır. Bu isimler arasında  Banuşeşek, Navngül, Gülbanu, Nevruz,  Nevruzay hanım gibi isimler çoğunluktadır.*

Nevruz çiçeği kardelen ve çiğdemle karıştırılmaktadır.Turhan Baytop, “Türkçe Bitki Adları Sözlüğü” adlı eserinde bu çiçeklerin Nevuz çiçeği ile aynı anda ortaya çıkmakla birlikte görünüş ve şekil olarak farklı olduklarını belirtir. Baytop Nevruz çiçeğini iris türüne bağlı mor veya kirli sarı çiçekli küçük ve otsu bitkiler olarak belirtir. Anadolu’nun bir çok yöresinde Nevruz çiçeğinin çiçek ve yumruları çiğ olarak yenilebilir.

Nevruz Türk edebiyatının da sembol çiçekleri arasındadır. Klasik edebiyatımızda hemen hemen tüm şairlerin değindiği bir çiçektir.  Aşık Veysel’in sazı ve sözü ile unutulmazlar arasına giren “Çiğdem der ki ben âlâyım” diye başlayan türküsünde, nevruzun diğer çiçeklerden ayrı bir çiçek olduğu vurgulanmaktadır.

Nevruz Osmanlı sultanları açısından da önemsenmiştir. Sultan IV. Murad’ın yazdığı bir nevruziyenin ilk beyti şöyledir:

“Ey gönül, gül devridür vakt-i nev-i Nevruzdur

Can bağışlar âdeme bu dem dem-i fırûzdur

“Gül devri, yeni bir Nevruz vaktidir /Bu an insanın canına can bağışlayan uğurlu bir demdir.”

Azerî edebiyatının önemli şairlerinden Şehriyarın, “Heyder Baba’ya Selâm” şiirinde Nevruz Gülü’ne çeşitli atıflarda bulunmaktadır:

“Bayram yeli çardakları yıkanda

Novruzgüîigar çiçeği çıkanda

Ağ bulutlar köyneklerin sıkanda

Bizden de bir yadeyliyen sağ olsun,

Dertlerimiz koy dikkelsün, dağ olsun.

Yumurtanı göyçekgülli boyardık

Çakgışdırup sınanların soyardıh

Oynamahdan birce meğer dayardık

Eli mene yasıl âşık vererdi

Irza mene novruz gülü dererdi” **

Nevruz çiçeklerinin açması klasik edebiyatımızda bayram duygusunu oluşturur. Kaygusuz Abdal, bir şiirinde Nevruz bayramını şöyle tarif eder:

Erişti bâd-ı nevrûz gülistâne

Gülistân vakti yetti kim uyane
Temamet yeryüzü cünbişe geldi
Behişte benzedi devr-i zamane
Gülistan goncesin açtı donandı
Divâne oldu bülbüller divâne
Yine simurge haber verdi hüdhüd
Otağın başına konmuş şahâne***

İstiklal Şairimiz Mehmet Akif  Ersoy da bir şiirinde şöyle demektedir:

İhtiyar amcanı dinler misin, oğlum, Nevruz?

Ne büyük söyle, ne çok söyle; yiğit işde gerek.
Lafı bol, karnı geniş soyları taklid etme;
Sözü sağlam, özü sağlam, adam ol, ırkına çek.

Yavuz Bülent Bakiler ise Nevruzun bizim kültürümüzdeki önemini şu dizelerle aktarmaktadır:

Dokuz tuğ taşıdım ben, dokuz davula vurdum.

Dokuz evliya gücüyle yürüdüm geldim.

Büyüdü benimle mübarek yurdum.

Ebed-müddet bu devleti ben kurdum.

Nevruz toylarımızda ateşler tutuşturdum.

Orhun’dan, Seyhun’dan, Ceyhun’dan geçtim.

Nevruzun kültürümüzde bu denli yer tutmasının yansımaları mimaride ve el sanatlarında da önemli bir motif olarak kullanılmasının önünü açmıştır. Halı ve kilim dokumacılığında sık rastlanan eli belinde kız motifi aynı zamanda bir nevuz çiçeği motifidir de. Mimaride, özellikle Selçuklu mimarisinde ise genellikle tekli ve dörtlü motifler olarak kullanılmaktadır.

Nevruz4

Nevruz3

Nevruz1

 

Nevruz5

* Türk Süsleme Sanatlarının Ortak Motifi Nevruz Çiçeği, Yard. Doç. Dr. Remzi Duran.

** Azerî Türkçesi, Muharrem Ergin.

*** “Halk Şiirimizde Nevruz,” G. Tarıman Cenkoğlu, Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, sayı: 8.

 

1 YORUM

  1. Nevruz’un Bahar Bayramı olarak Tüm Türk toplumlarında kutlandığını biliyordum bilmesine de bir çiçek adı olduğunu bilmiyordum Bilal bey…

    Aydınlatıcı yazınız için teşekkür ederim. Facebook sayfamda tam 1250 arkadaşıma paylaştım… Emeğinize sağlık…

  2. Mor renkli Nevruz Çiçeği (iris çiçeği) çok güzel görünüyor, Bu yazıyı okuduktan sonra , Nevruz Çiçeğinin, sanatta, mimari ve şiirdeki yerini ve Van Gogh’un resmetmeyi en sevdiği çiçeklerden olduğunuda öğrendim… Teşekkürler.