Bilal Arioglu

Lale ンstanbul置

 

Hiçbir çiçek onun kadar ンstanbul'la bütünlememitir. ンstanbul onunla anlamn bulmutur. Lale sadece bahçe ve parklardaki görüntüsü ile deil, Çinide, Tezhipte, Ebruda, Tata, ゙iirde ve Musikide de karmza çkar, bu hali ile de ölümsüzleir, her daim açan bir çiçek olur. Bir medeniyetin simgesi haline gelir.

 Bazen bir semt olur, Laleli gibi karlar sizi. Savalarla geçen bir ンmparatorluun tarihinde sükunetle geçen bir döneme adn verir. Ancak bu dönem bir ayaklanma ile sonlanr. Çkan ンsyan, dönemin Sadrazam Nevehirli Damat ンbrahim Paann da hayatna mal olur. Adeta ana vatan Orta Asya olan Lale'nin Anadolu'ya doal yollardan yaylmaya balad Nevehir bölgesine nazire yaparcasna.  Belki de isyandr hemerisine bu kadar meta haline getirilmesinin. Çünkü bu dönemde baz çeitlerinin fiyat bin altn bulmutur. Lale devrini dönemin mehur airi Nedim "Lalenin tohumunu eksen dolu peymane gelir" sözü ne güzel özetliyor.

ンstanbul'da slah edilmi lâleyi ilk olarak yetitiren, Tabib  Mehmed Akî Efendi'nin Takvîmü'l-kibâr ve Mi'yârü'l-ezhâr adl eserine göre, Kanûnî'nin eyhülislam Ebussuud Efendi'dir.  Mehmet Ak Efendi birçok lale türünü resimleyerek üzerine söylenen beyitleri de toparlayarak Lale kültürünün günümüze ulamasnda önemli bir görev görmütür. Biz onun kitabndan Nevehirli Damat ンbrahim Paa'nn bahçesinde 130 çeit lale türü yetitirdiini ve Sultan 2.Mahmut'un bizzat 28 lale türünü isimlendirdiini öreniyoruz.(1) Hatta baz lale soanlarnn açmas için yllarca beklendiini.  Mehmet Ak Efendi için Cevat Rütü "Lale devrinde binlerce nevilere ayrlan Lalelerin çeitlerini ve görünülerini birer birer aratrp inceleyen bir zat varsa o da Tabip Mehmet Aki Efendi idi. Her Laleye kar olan tahassüsat (duygular) anlamak için zamann hissen Lalelerle alakadar olan uarasna (airlerine) müracaat ederek her nev'e kar söylenen e'ar (güzel sözleri) ve edebiyat toplam ve hatta bazlarn bu airlerin kendi hatt- destleriyle yazdrarak imza ettirmi ve bu suretle  "Miyrarü'l - Ezher'n vücuda getirmiti" (2) demektedir.

Lâle 16.yüzylda ンstanbul'daki öhretine ilave olarak, Avrupa'da da öhret kazanmtr. 1549 ylnda B. Belon adl bir Fransz hekimi çkt yakn dou gezisi srasnda ンstanbul'a da uram ve hatratnda krmz zambak adyla zikrettii lâle çiçeinin soanlarndan edinmek için birçok yabancnn gemilerle ンstanbul'a geldiinden söz etmitir.(3)

Ortaya koyduklar eserlerle bu gün bile hatrlarda olan Osmanl ゙eyhülislamlar içerisinde de Laleler özel bir yer edinmitir. Islah edilmi ilk lâle çeidini elde eden ゙eyhülislam Ebussuud Efendidir. Kanuni Sultan Süleyman  eyhülislam Ebussuud Efendinin ürettii laleye "Nur-u Adn" (Cennnet Nuru) adn veriyor.  ンstanbul'da at yarlarnn yapld Veliefendi Hipodromu da aslnda gerçek bir lale sever olan eyhülislam Veliyyüddin Efendinin Vakfiyesi üzerine kuruludur. ンyi bir hattat da olan Veliyyüddin Efendi özel olarak onbeten fazla Lale çeidi üretmitir. Ürettii lalelere özel edebi isimler koyan Veliyyüddin Efendinin "Nihal-i ive" adn koyduu herkesin çok sevdii bir lalesi vard ki air Halim Giray Sultan u beyiti ile övmütür:

Sahn- gülende ol gül ederse cilve

Paymal olur elbette "Nihal-i ive"

 

Lale sadece mevki makam sahiplerinin deil halkn da özel ilgisini çekmitir. Cumhuriyet dönemi Türk çiçek kültürünün önemli üstatlarndan olan Cevat Rütü'nin "meahir-i lale-perveran (lale üstad) olarak isimlendirdii asl ii deri tabaklamak olan Debba Ataullah Efendi bunlardan biridir. Onlarca lale türü yetitirmitir. Dönemin airleri Ataullah Efendi'nin lalelerine beyitler yazmlardr. Hatif Efendi onun "Feyz-i nesim" adn verdii lalesi için:

 

Görmedim bu lelezar dedi Rdvan- naim

Can atar elbet temaa etmeye "Feyz-i nesim" (4)

 

Bir söz vardr boyu posu endam yerinde olanlar için kullanlr. "ンki dirhem bir çekirdek" Lale bu tanm en fazla hak eden çiçektir. Onda bir eksiklik veya fazlalk göremezsiniz. ンki dirhem bir çekirdek deyimi biraz da altn çartrr. Bir altn lirann arldr.

D bazen kan krmzs bazen de her çeit renkte de açabilen lalenin göbei ise kömür karasdr. Bir sevda çiçei olan Lalenin bu halini ak ateine benzetenler de vardr. Tasavvuf ta da çok kullanlan u beyit bunu ne güzel açklamaktadr:

"Ey Gönül! cânna üflenen nefhayla yan da kavrul!

 Amma lâle gibi ol ki, hâlinden sadece "yâr" haberdâr olsun."

 

゙air Nabi de ayn konu üzerinde eilerek:

"Bergler u'le-i evk olduunu hep biliriz
Saklasn ister ise, da- derunun lale."

 

(Lale içindeki yank yarasn istedii kadar saklasn, onun yapraklarnn gönüllerde evk alevleri tututurduunu biliriz demektedir.)

゙air Bâkî ise, sevgiliye seslenerek lütuf bulutunun suyunu susam gönüllerden eksik etme, bu çölün bar yanm lalesiyiz demektedir:

Sehab- lütfun âbn tene dillerden diri etme
Bu detin bar yanm Lâle-i Nu'manyz cânâ

Lale basit görüntüsüne ramen estetik duruu ile birçok sanatkâra ilham kayna olmutur. Türk edebiyatnda gülle beraber en çok ilenen çiçek olma özelliine sahiptir. Selçuklu ve Osmanl döneminde de en çok ilenen duvar motiflerinden biri olmutur. Ebru sanatna balayan bir kimse ancak lale yapabildiinde sanatn örenmeye balam olur. Çiniler, üzerlerinde onun deseni ile renklenir ve hayat bulurlar. Tezhip ustalar onu hayal edip çizebildikleri ölçüde sanatlarnn zirvesine çkabilirler.

Baki'nin lâle redifli gazelinde tâcna jâlelerden mücevher takarak çemenliin sultan olur:

Jâlelerden taknur tâcna gevher lâle

゙âh olupdur çemen iklîmine benzer lâle

 

Lale, tasavvufta Allah'n birliini temsil eder. Onun için de dokunduu gönülleri Lalezar eder. "lâle" kelimesi "Allah" lafznda bulunan harflerle yazlmaktadr. Lâle tersinden "hilal" olarak okunmaktadr. Hilâl ise ンslâm'n sembolüdür. Bunun içindir ki binlercesinin ilendii çinileri ile Sultan Ahmet Camii de bir lale bahçesine döner...

 

ンte bunun içindir ki, Tabib Mehmed Akî Efendi, bir beytinde onun bu imtiyazl halini öyle dile getirmektedir:

 

Mazhar- ism-i Celâl olmasa hakkâ lâle
Bulamazd bu kadar rütbe-i vâlâ lâle

 

Son yllarda lale ンstanbul'da yeniden douyor. Yol kenarlarnda, Parklarda ve Korularda an mauk ile bulumas gibi ンstanbul ile yeniden bütünlemesini yayor. Çünkü o bir dönem burada 1400 den fazla çeidi ile bir saltanat kurdu.

 

Lale türkülerimizde de skça kullanlan bir çiçek olmutur.  O ayn zamanda baharn da geliini müjdeler. ゙u Mu türküsünde olduu gibi:

 

Açld laleler güller
Uzar gider Mu Ovas
Güzeller kolkola vermi
Akp gider Mu Ovas...

 

゙u Elaz türküsü de çok bilinenlerdendir:

 

Evlerinin önü lale badr vay
Eser bad- saba zülfün dadr
Sevilecek koculacak çadr...

 

Güftesi Nedim'e, bestesi Arif Sami Toker'e ait Nihavend makamndaki "Eriti nev-bahar eyyam açld gül-ü gülen" arks Türk sanat müziinin bahar en güzel ekilde anlatan eserlerinden biridir:

 

Eriti nev-bahar eyyam açld gül ü gülen
Çeraan vakti geldi lâlezarn didesi rûen
Çemenler döndü rûy-i yâre reng-i lâle ve gülden
Çeraan vakti geldi lâlezarn didesi rûen

 

Yine Yahya Kemal Beyatl'nn, Münir Nurettin Selçuk bestesi olan "Dönülmez akamm ufkundayz" eseri de en fazla bilinenlerdendir. Özellikle son beyti çok etkileyicidir :

 

Ya evk içinde harab ol, ya ak içinde gönül.
Ya lale açmaldr gösümüzde yahut gül.

 

*Bu makale ゙ehir ve Kültür dergisi Nisan2018 saysnda yaynlanmtr.

(1)    S. Atilla Salamçubukçu ve ンlyas Özdemir, Tabib Mehmed Aki Efendi'nin "Takvîmü'l Kibâr min Mi'yari'l Ezhâr" ve Ali Çelebi'nin ゙ukûfenâme adl eserlerini günümüz Türkçesine aktarp "Lâlezâr" isimli bir kitapta toplad. Kitap Marmara Belediyeler Birlii Tarafndan 2012 ylnda yaynland. 

(2)    Türk Çiçek Kültürü Üzerine Cevat Rütü'den Bir Güldeste H. Nazm H. Polat Ötüken 2001      sh: 111

(3)    Sevda Önal, Klasik Türk Edebiyatnda Lale ve Edebi Bir Tür Olarak Lale ゙iirleri 2009. Ataürk Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi, TDE Bölümü.

(4)    Türk Çiçek Kültürü Üzerine Cevat Rütü'den Bir Güldeste H. Nazm H. Polat Ötüken 2001      sh: 298

(5)    Beir Ayvazolu, Ate Çiçek Lale, ンBB Kültür A.゙ Yaynlar 2003

 

 

ヨnceki Makale
28 ゙ubat darbesi akland m?
ンsrafil Kuralay

Sonraki Makale
FELSEFE FAKワLTESン KURULMALI
Kemal ヌift輅